Nguyễn Thị Quang Thái và Hồng Anh - vợ và con gái Đại tướng Võ Nguyên Giáp. www.vangsonmotthuo.com
Nguyễn Thị Quang Thái và Hồng Anh - vợ và con gái Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Tuổi 20, ông Võ Nguyên Giáp lần đầu tiên gặp Nguyễn Thị Quang Thái (em gái ruột của nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai) trong chuyến tàu Vinh-Huế, gặp lại trong tù khi hoạt động cách mạng, rồi gặp lại tại Vinh để sau đó trở thành người yêu, người vợ.

LTS: Không chỉ là người lính, Trung tướng Phạm Hồng Cư, nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, còn gần gũi với Đại tướng Võ Nguyên Giáp bởi duyên phận “anh em đồng hao” (phu nhân Đặng Bích Hà của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và phu nhân của Trung tướng Phạm Hồng Cư là hai chị em ruột).

Trong những ký ức riêng rẽ về tuổi trẻ, đặc biệt những ký ức về cuộc sống riêng, Đại tướng đã chọn người anh em đồng hao của mình nhờ phác bút hồi ký. Năm 2004, Trung tướng Phạm Hồng Cư – với sự cộng tác đặc biệt của bà Đặng Bích Hà – đã cho ra mắt tập sách “Đại tướng Võ Nguyễn Giáp thời trẻ” được đông đảo bạn đọc mến mộ.

Một phần thú vị của cuốn sách này là những ký ức đặc biệt về “Tuổi 20 của Đại tướng”, trong đó có chuyện kể về cuộc gặp gỡ định mệnh với bà Nguyễn Thị Quang Thái. Đó là người phụ nữ Võ Nguyên Giáp gặp lần đầu tiên trong chuyến tàu Vinh-Huế, gặp lại trong tù khi hoạt động cách mạng, rồi gặp lại Vinh và sau đó trở thành người yêu, người vợ đầu của ông – một người phụ nữ đặc biệt, ảnh hưởng đến quá trình hoạt động cách mạng của Võ Nguyên Giáp, cho đến khi bà qua đời vì bị giặc bắt cầm tù.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp và người vợ đầu - liệt sĩ Nguyễn Thị Quang Thái vangsonmotthuo.com
Đại tướng Võ Nguyên Giáp và người vợ đầu – liệt sĩ Nguyễn Thị Quang Thái

Gặp gỡ

Cô tìm anh để xuất trình giấy giới thiệu sinh hoạt Đảng.

Lúc ấy, anh Giáp ở trong một ngôi nhà khuất nẻo trong thành nội Huế. Từ cửa Đông Ba đi vào, rẽ trái, ngôi nhà nép sát thành Huế. Trong nhà treo la liệt các bức trướng phúng viếng cụ Phan Chu Trinh. Cô đi ngay vào nhà. Một cô học sinh xinh xắn, giọng nói nhẹ nhàng, âm ấm. Cô có dáng mảnh dẻ, hai con mắt to rất sáng.

“Đôi mắt này mình đã gặp ở đâu nhỉ?”. Anh Giáp thầm nghĩ. Xem thư giới thiệu, anh nhận ra: Đây là Quang Thái, em chị Minh Khai.

Anh Giáp nhớ lại hôm ở cơ quan Liên tỉnh ủy Nghệ – Tĩnh, cán bộ phụ trách cơ quan nói: “Chị Minh Khai có cô em đẹp người, đẹp nết, học giỏi, hoạt động cách mạng hăng hái không kém gì chị”. Lần đầu tiên anh Giáp nghe nói đến Quang Thái. Nhưng lúc đó, anh không chú ý.

Hôm đi từ Hà Nội về, anh gặp hai cô nữ sinh trên chuyến xe lửa Vinh-Huế. Anh quen cô Cầm, em chị Hoàng Thị Hải Đường, và qua cô Cầm biết người cùng đi với Cầm là Quang Thái.

Hôm ấy, anh Giáp mặc âu phục may theo lối ký giả. Anh vui vẻ nói chuyện với hai cô.

Gặp Quang Thái lần đầu, anh Giáp có ngay mối cảm tình đặc biệt. Người thiếu nữ ấy có điều gì thu hút tâm hồn anh: dáng vẻ dịu hiền, điềm đạm nhưng không kém phần kiên định, khuôn mặt trái xoan, đặc biệt là hai con mắt rất thông minh. Chia tay, anh Giáp nhớ mãi hai con mắt ấy.

Hôm nay gặp lại, anh Giáp gần như sững sờ. “Đúng là con người ấy, người con gái gặp trên chuyến tàu” – anh thầm nghĩ.

Anh hỏi chuyện:

– Tình hình dạo này thế nào?

Quang Thái đáp:

– Ngoài ấy cũng bị khủng bố. Nhiều cơ sở tan vỡ. Những người tích cực chuyển sang Cộng sản.

Quang Thái vào Huế để đi học. Cô tìm bắt liên lạc với tổ chức để nhận công tác với đoàn thể. Anh Giáp giới thiệu Quang Thái với anh Lê Viết Lượng.

Anh Giáp biết là Quang Thái đã tham gia sinh hoạt Hội học sinh đỏ. Anh mong có dịp gặp lại.

Quang Thái vào học lớp Đệ nhất niên trường nữ học Đồng Khánh niên khóa 1929-1930. Quang Thái học giỏi, bài luôn luôn có điểm chín điểm mười về tất cả các môn học nhưng Quang Thái rất giản dị, kín đáo.

Nhiệm vụ của đoàn thể giao cho Thái là phát triển tổ “nữ sinh đỏ”. Tâm trí của Thái dồn vào việc học và hoạt động bí mật. Thái có đến gặp anh Giáp vài lần ở nơi ở mới của anh tại Đông Ba, nhưng về phía Thái chưa nảy nở tình yêu đáp lại. Người mà Thái ngày đêm thương nhớ là chị Minh Khai, lúc này đã từ biệt gia đình lên đường cứu nước.

Năm học 1930-1931 không yên lặng. Những cuộc bãi công của công nhân Bến Thủy, Trường Thi, những cuộc biểu tình của nông dân Nghệ Tĩnh, phong trào Xô viết dội vào trường. Học sinh chuyền tay nhau những tờ truyền đơn in thạch, giấu kín đem vào nhà xí đọc. Họ hào hứng góp tiền ủng hộ Nghệ Tĩnh đỏ.

Thực dân Pháp đàn áp. Xe hòm đen xông vào trường bắt nhiều học sinh chở lên xe đóng kín đưa đi. Quang Thái bị bắt cùng với chị Nga, chị Lài, chị Lý. Khi anh Giáp hoạt động bị bắt rồi bị tống giam vào nhà lao Thừa Phủ, đi ngang qua trại giam nữ, anh Giáp giật mình: Quang Thái!

Khi đó, trong tù, Quang Thái làm bài thơ, được lưu truyền khắp nhà lao:

Mười sáu xuân qua sống ở đời
Nhân tình nghĩ đến lệ đầy vơi
Trông phường đế quốc lòng ngao ngán
Thấy bạn cần lao dạ rối bời

Quyết chí hy sinh thây kệ chết
Đem lòng phấn đấu mặc đầu rơi
Ngọn cờ vô sản bao giờ phất
Chín suối hồn ta mỉm miệng cười.


Bài thơ khiến anh Giáp càng mến phục Quang Thái. Tình yêu của họ nảy nở từ những lý tưởng chung về cách mạng…


Đám cưới Võ Nguyên Giáp – Quang Thái

Ngày 28/9/1935, Nguyễn Thị Quang Thái 20 tuổi, Võ Nguyên Giáp tổ chức lễ cưới. Đó là một đám cưới chạy tang chuẩn bị gấp gáp vì bà ngoại của Quang Thái đột nhiên ngã bệnh.

Quãng đời chung sống của Quang Thái và Võ Nguyên Giáp quá ngắn ngủi. Không kể thời kỳ vị hôn 4 năm, từ năm 1932 đến 1935, hai anh chị chỉ chung sống được 5 năm từ tháng 9/1935 đến tháng 5/1940, khi anh Giáp ra đi hoạt động cách mạng.

Lễ cưới của hai anh chị diễn ra ngày 28/9/1935. Đó là một đám cưới chạy tang chuẩn bị gấp gáp vì bà ngoại của Quang Thái đột nhiên ngã bệnh. Ông bà Hàn Bình một mặt lo chữa chạy cho cụ, một mặt hối thúc Thái – Giáp làm ngay đám cưới.

Nguyễn Thị Quang Thái và Hồng Anh - vợ và con gái Đại tướng Võ Nguyên Giáp. www.vangsonmotthuo.com
Nguyễn Thị Quang Thái và Hồng Anh – vợ và con gái Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Lương y Hồ Phi Thống được mời qua bên Đức Thọ – Hà Tĩnh là quê bà Hàn Bình để thăm bệnh, chữa trị cho bà cụ. Sau khi thăm bệnh, kê đơn bốc thuốc, cụ Hồ Phi Thống ra về, để lại một người học trò kiêm phụ việc là anh Chắt Văn chăm sóc thuốc thang cho bà cụ. Anh Chắt Văn hàng ngày báo tin về Vinh: “Cụ bà đã yếu lắm, khó qua khỏi”.

Bà Hàn Bình quyết định:

Ta phải báo cho ông Đốc và anh Tú ngoại kia và hai cụ trong nớ. Rồi tang tóc ba năm biết sao?

Ông Hàn Bình rất đồng ý. Riêng Quang Thái không đồng ý. Chị không muốn niềm vui hanh phúc của hai người lại dây vào những sự buồn bã. Nhưng đành vậy. Chị phục tùng ý muốn của cha mẹ. Quang Thái lui vào buồng riêng, viết lá thư cuối cùng của thời kỳ vị hôn gửi cho Võ Nguyên Giáp.

Bà Hàn Bình đã qua bên Đức Thọ, Hà Tĩnh thăm mẹ. Tối 23/9/1935, bà đã định về Vinh. Bà không chắc bà cụ có thể qua khỏi nay mai nên bà gấp gáp lắm. Bà quyết định sẽ làm lễ cưới cho con gái chậm nhất là vào ngày 28/9/1935.

Ngày 28/9/1935, Đặng Thai Mai và Võ Nguyên Giáp tức tốc từ Hà Nội vào. Hai người ôm về rất nhiều hoa tươi. Thời ấy chỉ ở Hà Nội mới có nhiều hoa tươi đẹp. Hai người không hề tính có hôn lễ vào thời điểm ấy.

Đó là thời điểm đúng vào dịp vừa mới khai trường. Đặng Thai Mai rất bận. Anh dạy học ở cả hai trường Gia Long và Thăng Long. Võ Nguyên Giáp thì mới bắt đầu bước lên bục giảng ở trường Thăng Long.

Ông Võ Quang Nghiêm, thân sinh anh Giáp và bà Nguyễn Thị Kiên, thân mẫu anh Giáp, từ Quảng Bình ra. Em trai Võ Thuần Nho từ Hà Nội vào.

Quần áo cưới của Quang Thái và Võ Nguyên Giáp không kịp may. Ông Hàn Bình quyết định không phải vào Tòa sứ làm thủ tục đăng ký kết hôn nữa mà chỉ khai với lão Cu Ước là được. Ông nói: “Thầy đẻ cũng muốn làm đám cưới thật đàng hoàng nhưng gấp quá, đành giản tiện vậy”.

Tiệc cưới đặt ở hiệu khách, nhà không nấu. Thuê một căn nhà để đón dâu vì anh Giáp không có nhà ở Vinh. Thuê nhà ngay ở phố Maréchal Foch. Vì đi có một đoạn đường ngắn nên không phải thuê xe ô tô. Ông Hàn Bình bảo: “Thuê xe tay”. Quang Thái nói: “Như thế thà đi bộ”.

Hôn lễ xong, anh Giáp thuê một xe ô tô Renault đưa cha mẹ, chú Nho và vợ mới cưới về quê. Dọc đường, anh dừng xe để chị Thái thăm thắng cảnh Đèo Ngang.

Chị Thái đọc bài thơ của bà Huyện Thanh Quan: “Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà”…

Về An Xá, ông Nghiêm làm lễ cúng gia tiên và ra mắt anh em họ hàng làng xóm.

Đám cưới được năm hôm thì có tin bà ngoại chị Thái mất. Thái – Giáp vội vã trở ra Vinh chịu tang. “Tuần trăng mật” của hai người là như vậy.


Mai – Giáp – Thái

“Mai – Giáp” là cái tên kép xuất hiện trong thư của Quang Thái gửi từ Vinh ra Hà Nội từ cuối năm 1932 khi Đặng Thai Mai và Võ Nguyên Giáp đã ra Hà Nội còn một mình Quang Thái ở lại Vinh.

Quang Thái chăm viết thư, vài ngày lại có một chuyến thư gửi ra Hà Nội. Đặng Thai Mai và Võ Nguyên Giáp cũng đều đặn viết thư trả lời. Những bức thư ấy nói lên tình thân giữa Mai và Thái  Giáp.


“Thái  Giáp” là cái tên kép mà Đặng Thai Mai gọi hai người trong các bức thư. Bao giờ cũng gọi Thái trước.

Đặng Thai Mai thân với Quang Thái không chỉ vì Quang Thái là người yêu của Võ Nguyên Giáp mà vì Quang Thái có những đức tính mà Đặng Thai Mai rất quý.

Quang Thái thông minh và yêu văn học. Đọc được một đoạn văn hay thế nào Quang Thái cũng tìm gặp Đặng Thai Mai để bàn luận.

Quang Thái sống có lý tưởng, lãng mạn cách mạng, yêu hết mình, sẵn sàng xả thân vì người mình yêu, vì điều mình tin tưởng.

Tính tình dịu dàng nhưng kiên định, vừa hiền vừa bướng bỉnh, gan góc kiểu con gái xứ Nghệ, giàu lòng trắc ẩn, mau nước mắt, dễ xúc động nhưng đầy ý chí và nghị lực.

Phạm Hồng Cư

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here